مرحوم آقامحمدرضا حكيم قمشه‌اى و مرحوم آقاميرزاهاشم رشتى از علما و حكماى صد سالهء اخير ، متخصص در عرفان نظرىاند بدون آنكه خود عملًا جزء سلاسل متصوفه باشند . به‌طور كلى از زمان محيى الدين و صدرالدين قونوى - كه عرفان نظرى پايه گذارى شد و عرفان شكل فلسفى به خود گرفت - بذر اين جريان پاشيده شد . مثلًا محمدبن حمزهء فنارى سابق الذكر شايد از اين گروه باشد . ولى از قرن دهم به بعد اين وضع يعنى پديدآمدن قشرى متخصص در عرفان نظرى كه يا اصلًا اهل عرفان عملى و سير و سلوك نبوده‌اند و يا اگر بوده‌اند - و غالباً كم و بيش بوده‌اند - از سلاسل صوفيهء رسمى بر كنار بوده‌اند ، كاملًا مشخص است . ثالثاًاز قرن دهم به بعد ما در جهان شيعه به افراد و گروههايى برمىخوريم كه اهل سير و سلوك و عرفان عملى بوده‌اند و مقامات عرفانى را به بهترين وجه طى كرده‌اند بدون آنكه در يكى از سلاسل رسمى عرفان و تصوف وارد باشند و بلكه اعتنايى به آنها نداشته و آنها را كلًا يا بعضاً تخطئه مىكرده‌اند . از خصوصيات اين گروه كه ضمناً اهل فقاهت هم بوده‌اند ، وفاق و انطباق كامل ميان آداب سلوك و آداب فقه است . اين جريان نيز تاريخچه‌اى دارد كه فعلًا مجال آن نيست . ضمناً از اين تاريخچه روشن شد كه اين شاخهء فرهنگى ( عرفان ) مانند ساير شاخه‌ها تمام جهان اسلام را در برگرفته است ، از اندلس و مصر و سوريه و روم گرفته تا خوارزم . البته در اين شاخه نيز سهم ايرانيان از نظر كميت قطعاً بيشتر است . عرفاى بزرگ و طراز اول ، هم در ميان ايرانيان ظهور كرده‌اند و هم در غير ايرانيان .